De afgelopen jaren hebben talloze groepen terecht gevochten voor erkenning. Mensen willen benoemd worden zoals zij zichzelf ervaren — in een naam die ze zelf kiezen, in nieuwe woorden voor wat vroeger verborgen bleef. Dat is een verworvenheid. Taal kan bevrijden. Wie geen woorden heeft voor zijn ervaring, blijft vaak onzichtbaar.
Maar iedere bevrijding kent een schaduwzijde.
Taal drukt niet alleen uit wie je bent. Zij is ook het cement van een samenleving, het materiaal waarmee mensen die van elkaar verschillen een gedeelde werkelijkheid bouwen. En precies daar ontstaat de spanning. Steeds vaker wordt taal niet gebruikt om een brug te slaan, maar om een grens te trekken. Iedere gemeenschap ontwikkelt haar eigen woorden, symbolen en gevoeligheden — religieuze groepen evengoed als academici, jongeren evengoed als de gemeenschappen die zich het sterkst voor erkenning hebben ingezet.
De tirannie van het juiste woord
Het probleem ontstaat niet wanneer mensen hun eigen taal ontwikkelen. Het ontstaat wanneer die taal zo specifiek wordt dat buitenstaanders zich niet langer welkom voelen in het gesprek. Wie het juiste woord niet kent, wordt gecorrigeerd. Wie vragen stelt, riskeert voor tegenstander te worden aangezien. Zo groeit een samenleving van parallelle werelden, waarin iedere groep haar eigen dialect van identiteit spreekt.
Mensen horen elkaar dan nog wel. Verstaan doen ze elkaar nauwelijks.
De Britse denker Jonathan Sacks waarschuwde dat een samenleving niet kan bestaan uit louter groepen die erkenning voor zichzelf opeisen. Ergens moet er een verhaal zijn dat groter is dan de afzonderlijke identiteiten — een “wij” dat ruimte biedt aan verschil zonder eraan te bezwijken.
Dat “wij” staat onder druk. Niet alleen door politieke polarisatie, maar door een cultuur waarin identiteit zwaarder weegt dan gemeenschap. De vraag verschuift van wat hebben wij gemeen? naar zie jij mij zoals ik gezien wil worden? Een begrijpelijke vraag. Maar zodra het de enige vraag is, raakt het gemeenschappelijke uit beeld.
De vergeten kunst van het vertalen
Samenleven vraagt meer dan erkenning. Het vraagt vertaling: de bereidheid om woorden te kiezen die ook de buurman, de collega, de scepticus kan verstaan. Niet om verschil weg te poetsen, maar om het bespreekbaar te houden.
Want een samenleving valt niet uiteen doordat mensen verschillen. Zij valt uiteen wanneer de taal ontbreekt om over dat verschil nog met elkaar te spreken.
