Hoe zien vrouwen hun interreligieuze relatie?

Tussen maart en mei 2026 toert het theaterstuk ‘De Wereld van Ali en Nino’ door Nederland. Het stuk is een muzikale bewerking van bestsellerauteur Abdelkader Benali en pianiste Daria van den Bercken [1]. Het brengt de internationaal beroemde roman van Kurban Said uit 1937 op het toneel – een liefdesverhaal over Ali, een moslim, en Nino, een christen, die verliefd worden in de multiculturele stad Bakoe, de hoofdstad van het huidige Azerbeidzjan [2]. De laatste voorstelling van 8 mei in Utrecht was al snel uitverkocht. De populariteit van de roman en het toneelstuk illustreert een brede belangstelling voor liefdesverhalen over religieuze en etnische grenzen heen. Het verwijst allicht ook naar een specifieke fascinatie voor christelijk-islamitische romantiek, die verband houdt met oudere vertogen over het oosten/de Oriënt versus het westen/Europa, en (deels) nieuwere vertogen over beschavingen, migratie en verschil.

Dit roept natuurlijk vragen op over de hedendaagse en alledaagse ervaringen van echte christelijk-islamitische koppels. Er is recent empirisch onderzoek gedaan naar deze koppels in landen zoals Spanje, Italië, Frankrijk, Nederland en het Verenigd Koninkrijk [3]. Vanaf mei 2024 verricht ik kwalitatief onderzoek naar interreligieuze koppels in België, met name Vlaanderen. Een aantal van de onderzoekdeelnemers, namelijk een vijftiental, zijn deel van christelijk-islamitische relaties en families. Hierbij reken ik ook twee koppels die lastig te categoriseren zijn, omdat twee van de drie deelnemers niet weten hoe zichzelf te definiëren gezien hun dagelijks leven tussen het christelijke en het islamitische in.

Het onderzoek startte vanuit de aanname dat religiositeit en religieus verschil vaak niet losstaan van dynamieken van gender en racialisering. De verzamelde verhalen in dit lopende onderzoek bevestigen dat [4]. De manieren waarop mensen spreken over religieus verschil is inderdaad vaak vervlochten met ideeën over diversiteit, de realiteit van racisme, de verhouding tussen meerderheid en minderheidsgroepen, en opvattingen over vrouwelijkheid en mannelijkheid.

Mijn onderzoekdeelnemers in de subgroep van christelijk-islamitische koppels zijn vaker vrouwen (12 deelnemers, waarvan 5 christelijk, 5 moslim, en 2 niet-gedefinieerd) dan mannen (3 deelnemers, waarvan één katholiek, en twee moslim). Dit kan te maken hebben met het feit dat het domein van romantiek, huwelijk en opvoeding, en relationele en emotionele arbeid, vaker wordt geassocieerd met de interesses, vaardigheden en verantwoordelijkheden van vrouwen, dan van mannen [5]. Ook in religieuze tradities bestaat regelmatig een speciale rol voor vrouwen op het vlak van zorg, relaties, het huiselijke, familie, en de reproductie van de gemeenschap [6]. Vanuit dit gegeven kan het zijn dat vrouwen vaker een woordenschat en reflectievermogen hebben ontwikkeld over (interreligieuze) romantische relaties. Het kan ook zo zijn dat vrouwen zich meer comfortabel voelen in een gesprek met een vrouwelijke onderzoeker, en dat mannen meer zouden hebben gereageerd op een onderzoeksoproep van een mannelijke onderzoeker.

In dit essay zal ik de stemmen van enkele vrouwen belichten [7]. Daarbij toon ik dat religieus verschil in de koppelrelatie op uiteenlopende manieren worden gewaardeerd, variërend van positief tot negatief. Ik zal nagaan hoe religieus verschil samenhangt met gender en racialisering.

Ik ontmoette Florien, een 36-jarige witte Belgische vrouw met een katholieke opvoeding, die getrouwd is met Asim, een Soedanees-Belgische moslim, voor een interview in een café in Brussel [8]. Ze sprak heel nuchter over hun onderlinge religieuze verschillen. Florien omschrijft zichzelf als een niet-praktiserende christen. Asim is moslim en vast tijdens de ramadan, maar bidt niet regelmatig. Voor Florien is religieus verschil simpelweg een gegeven. Ze gelooft dat het feit dat zij een christen is door Asim positief wordt gewaardeerd:

Floriens eigen neutrale kijk op de diverse verschillen aanwezig in hun koppelrelatie veranderde toen ze sprak over de integratie van Asim in haar eigen familie. Ze vindt het positief dat haar witte, katholieke Belgische familie nauw in contact is met een zwarte, Arabisch sprekende moslimman. Ze vertelde ontroerd te zijn wanneer de kinderen in haar familie door Asim leren over taalkundige en culturele diversiteit. Bovendien voelt ze zich veilig en op haar gemak met Asim aan haar zijde ’s avonds in de straten van Brussel, juist omdat hij een zwarte moslimman is. Ze legde uit dat:

Hier wordt religio-raciaal verschil dus positief ervaren als iets dat de diversiteit binnen de familie bevordert en kinderen helpt om multiculturaliteit te omarmen. Religio-raciaal verschil, belichaamd door taal, kleur, religie en mannelijkheid, wordt ook gezien als een positieve factor voor Florien’s persoonlijke gevoel van veiligheid in stedelijke omgevingen.

Safiye, een 54-jarige Turks-Belgische moslimvrouw, benadrukte de gelijkaardige spirituele visie die zij deelt met Daan, een witte Belgische man met een katholieke achtergrond. Safiye vertelde tijdens het interview in een café vlakbij het Centraal Station van Antwerpen dat ze haar eerste echtgenoot had gevraagd zich tot de islam te bekeren. Ze dacht indertijd dat het ‘ont-doen’ van religieus verschil belangrijk was voor haar ouders. Maar bij Daan stelden haar ouders geen vragen over zijn geloof, en Safiye heeft hem ook nooit gevraagd zich te bekeren. Wat religie betreft benadrukt ze nu: “dat is mijn privéleven”. Net doordat religie een persoonlijke kwestie is geworden, maakt het niet uit dat er religieus verschil bestaat. Tegelijkertijd benadrukte Safiye overeenkomstigheid: ze voelt een band met haar partner door spiritualiteit en de traditie van Mevlana Rumi, die ook een belangrijke rol speelde in haar opvoeding, met name van de kant van haar grootmoeder. Al tijdens één van hun eerste momenten samen ontstond er een spirituele connectie:

Safiye en Daan zijn door de jaren heen samen over Rumi blijven praten. Ze lezen teksten en mediteren soms samen. Het feit dat ze verschillende religieuze en etnische achtergrond hebben, lijkt simpelweg geen rol te spelen.

Terwijl het verhaal van Florien een voorbeeld is van ruimte maken voor religieuze en culturele verschillen, erkent Safiye in haar verhaal weliswaar verschillende religieuze familieachtergronden, maar creëert ze een gevoel van eenheid door te spreken over een gedeelde spiritualiteit. Niet alle onderzoekdeelnemers zijn eenduidig positief: sommigen uiten gemengde gevoelens over religieus verschil binnen de koppelrelatie. Een voorbeeld hiervan is Yasmine, een 24-jarige Tunesisch-Jordaanse Belgische moslimvrouw. Ze was het met me eens toen ik het gezin waarin ze opgroeide, omschreef als interreligieus: haar Tunesisch-Belgische biologische vader, zijn vrouw en haar halfbroers en -zussen zijn praktiserende moslims, maar haar Jordaanse-Belgische biologische moeder en haar Salvadoraans-Belgische stiefvader “geloven in God” maar zijn niet praktiserend, en ze beschrijft haar halfzus als agnostisch. Yasmine waardeert deze levensbeschouwelijke verschillen in haar ouderlijk huis. Uit deze verschillen komen net interessante en leerzame gespreksonderwerpen voort. Ze vertelde:

Yasmine vindt dat deze gesprekken haar een open blik hebben gegeven. Tegelijkertijd voelt ze zich geaccepteerd door haar familieleden nu ze inmiddels zelf de islam heeft omarmd. Yasmine’s eigen partner is Paul, een Congolees-Belgische protestant. Hoewel Yasmine positief spreekt over de accommodatie van religieuze en culturele diversiteit in haar eigen familie, verandert dit wanneer ze het over haar relatie met Paul heeft. Vanwege haar overtuiging dat ze als moslimvrouw niet met een niet-moslimman zou moeten trouwen, heeft ze moeite om zich een toekomst met Paul voor te stellen:   

In Yasmine’s verhaal komen religieuze verschillen aan bod, maar de beoordeling ervan is dubbelzinnig. Terwijl ze dit in de context van haar eigen familie positief beoordeelt, verandert dit beeld wanneer ze nadenkt over haar toekomst met Paul. Voor het huwelijk vormen haar positie als vrouw en religieus verschil een obstakel. Yasmine benadrukte dat Paul zich als individu niet hoeft te bekeren. Maar in de relationele context van een gedeelde toekomst worstelt Yasmine met het vinden van een evenwicht tussen het individuele en het interpersoonlijke, en tussen haar overtuiging van een religieus verbod en de liefde. Op het moment van het interview was het koppel verwikkeld in gesprekken over hun al dan niet gezamenlijke toekomst, die het gevolg waren van veranderingen in Yasmine’s religieuze leven in de richting van een intensiever praktiseren van de islam.

Het samenbrengen van deze stemmen van vrouwen uit zowel christelijke als islamitische hoek toont iets van de hedendaagse diversiteit van christelijk-islamitische koppels. Waar vaak het beeld wordt opgeroepen van een witte vrouw met een christelijke/seculiere achtergrond in een relatie met een moslim man van Turkse of Marokkaanse origine, zien we met deze drie voorbeelden dat christelijk-islamitische koppels complexer zijn dan dat. Moslimvrouwen gaan net zo goed relaties en huwelijken aan met niet-moslimmannen, en etnische en culturele achtergronden zijn meer gelaagd en divers. De drie voorbeelden tonen ook dat religieus verschil op een spectrum van positief tot negatief gewaardeerd wordt, dat individuele perspectieven veranderlijk zijn, en dat ze mede worden gevormd door dynamieken van gender en racialisering. Vrouwen in gemengde koppels onderhandelen verschil en macht dan ook op velerlei manieren.