Hoe kijk je naar, en verklaar je de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen?

“Ik krijg de indruk dat velen willen dat Nederland een herkenbaar land blijft en dat er genoeg voorzieningen beschikbaar moeten zijn. Men verdedigt belangen, mensen voelen zich bedreigd, door migranten, internationale ontwikkelingen of klimaatmaatregelen.”

Je stelt in je boek en artikelen hier op NieuwWij.nl het ‘algemeen belang’ centraal. Bestaat dat wel?

“De vraag ‘bestaat het algemeen belang?’ is net zo’n vraag als ‘bestaat het goede?’. Het bestaat natuurlijk niet zoals een tafel of en boom. De vraag is veel meer: kunnen we zonder dat concept wel een samenleving zijn? Net zoals je zonder een besef van het goede niet in vrede kunt leven met elkaar. Het algemeen belang heet in het Engels the common good, wat je kunt vertalen als ‘het gemeenschappelijke goede’.”

Waarom kun je geen samenleving zijn zonder een besef van het algemeen belang?

“Omdat we dan alleen deelbelangen overhouden, eigenbelangen die botsen. Dat leidt tot winnaars en verliezers. Een touwtrekmodel. Polarisatie en strijd. De sterkste wint, anderen hebben het nakijken. Eigenlijk zijn verkiezingen ook zo’n touwtrekmodel. Ik geloof hartstochtelijk in het nut van conflicten – maar je moet er wel samen uit willen komen. Dat laatste zie ik steeds minder, en dat is polarisatie.

Die politieke concurrentie past in het neoliberale walhalla waaraan we sinds ongeveer 1990 gewend zijn geraakt. Maar het zet mensen in de kou, steeds meer mensen, de ‘99 procent’. Zie Piketty. Afgelopen jaar was internationaal gezien het totale bedrag aan winst hoger dan het totaalbedrag van de lonen! Er worden dus enkelen schatrijk dankzij het werk van velen, terwijl steeds meer mensen in ons land financiële zorgen hebben,- en hun onvrede komt een keer naar boven, niet per se op een constructieve manier.

De energie van de onvrede is door populisten, geholpen door microtargeting via de social media, makkelijk te kapen. Wilders gebruikt de onvrede op een manier die de bron van de onvrede niet wegneemt.

Denk eens aan het verschil tussen woede en verontwaardiging. Een politicus die spreekt vanuit woede, zet groepen tegen elkaar op, “en nu wij!”. Spreken vanuit verontwaardiging betekent boos zijn omdat een waarde is geschonden, zoals rechtvaardigheid of vrijheid. Zulke politici scheppen een nieuwe, toekomstige gezamenlijkheid. Een nieuw ‘wij’. Dat zag je Omtzigt doen, bijvoorbeeld, of Timmermans. Volgens mij zoeken de meeste mensen, ook veel PVV-stemmers, dat eigenlijk.”

Hoe kan de politiek zich sterk maken voor dit algemeen belang?

“Politici in ons huidige bestel spinnen garen bij belangenbehartiging en polarisatie. Niet allemaal: de overtuigingspartijen zoals SGP, ChristenUnie, Partij voor de Dieren en BIJ1 zijn hierop een uitzondering. De winnaar van deze verkiezingen is bij uitstek een “polarisatie-ondernemer” zoals de Duitse socioloog Steffen Mau het noemt.

Het is triest maar waar: aan de meeste politici kunnen we het algemeen belang niet overlaten. Gelukkig zijn er andere democratische vormen. Veelbelovend zijn de Burgerberaden, waarin gelote burgers door te spreken en te luisteren tot een gezamenlijk besluit komen. Bij verkiezingen is een mening een eindpunt; bij een Burgerberaad is het een beginpunt.”

Hoe komt zo’n Burgerberaad dan bij het algemeen belang?

“Je komt bij het algemeen belang door ernaar te zoeken! Je zou door een stel wijze mensen de tien uitdagingen van de aankomende decennia moeten laten vaststellen. Gezondheidszorg, wonen, klimaat, belastingen, migratie enzovoorts. Vervolgens zet je per uitdaging duizend gelote burgers bij elkaar. Eva Rovers legt in haar boekje over dit onderwerp uit hoe je tot een eerlijke selectie komt. Die wisselen eerst uit over de betekenis van onze hoogste idealen: vrijheid, gelijkheid, solidariteit en rechtvaardigheid, die geven invulling aan het algemeen belang. Idealen zijn namelijk inclusief, ze betreffen alle mensen. Als ik zeg dat ik vrijheid belangrijk vind, maar in de praktijk mijn eigen vrijheid voorop stel, ging het mij niet om ‘vrijheid’ maar om mijn eigenbelang. Dat is niet de opgave van het Burgerberaad. Die moet vanuit het algemeen belang redeneren, dus vrijheid voor allen.”

Denk je dat er wat uit zo’n Burgerberaad komt?

“Er zijn mooie voorbeelden bekend, zoals het Burgerberaad in Ierland over abortus. Maar of het altijd werkt? Ik weet het ook niet precies, natuurlijk. Ik meen wel dat we alleen verder komen door in deze richting te zoeken. De gewoonlijke politiek is aan zijn eind. Begin eens met een Burgerberaad over migratie.”

Mogen er dan geen verschillende visies en belangentegenstellingen meer zijn?

“Verschillende visies zijn er natuurlijk! Dat is het uitgangspunt. Daarom moeten we met elkaar spreken en naar elkaar luisteren. Maar we stellen wel eisen aan de visies die ter sprake worden gebracht.

Ten eerste moet je bereid zijn om je visie te onderbouwen, en met argumenten te verdedigen. Ten tweede zijn wetenschappelijke rapporten geen dogma, maar je mag ze evenmin van tafel vegen als “ook maar een mening”. Daarvoor is het methodisch wetenschappelijk onderzoek te waardevol. Je kunt wel wijzen op de aannames van het onderzoek en het resultaat daarmee relativeren.

Of er belangentegenstellingen zijn? Dat hangt ervan af hoe je kijkt. We hebben een keuze. Als we ervoor kiezen dat we samen probleemeigenaar zijn, hebben we geen belangentegensteling meer. Daarbij zullen “zij die het al dik voor mekaar hebben” mogelijk materieel iets verliezen. Maar daarvoor krijgen ze iets onbetaalbaars terug: een grotere sociale vrede.

Je moet tijdens zo’n gemeenschappelijk proces je eigenbelang loslaten en erop vertrouwen dat je in het algemeen belang goed beschermd bent. Dus het heeft alleen zin als we eerst onze overheid de kerntaak teruggeven: sterk en sensitief de rechtsstaat beschermen, in de brede interpretatie waarbij ook sociale grondrechten tellen en waarin dus economische macht niet ten koste van anderen kan worden ingezet. Laat staan dat economische macht zich vertaalt naar politieke invloed. Rik Braams doet hier onderzoek naar, onder de term ‘transformatieve overheid’. Als onze overheid sinds 1990 zo zou hebben opgetreden, in plaats van toch vaak de privileges te beschermen, zou er een totaal andere verkiezingsuitslag zijn geweest.”

Is het algemeen belang per definitie mondiaal?

“Nee en ja. We kunnen met een Burgerberaad in Enkhuizen niet de wereldproblemen oplossen. Ook hoeft de inwoner van Sittard niet mee te betalen aan dijkaanleg in Bangladesh. Wel kunnen we in EU-verband een regel vaststellen: EU-burgers en bedrijven mogen met hun economische en politieke handelwijze geen schade buiten de EU-grenzen toebrengen. Dat is het minste wat we kunnen doen, nadat het Westen eeuwenlang andere continenten van grondstoffen en arbeid heeft beroofd. Eerlijke handel: Matthias Olthaar en Paul Schenderling bijvoorbeeld doen hier onderzoek naar.”

Hoe kan een nieuw kabinet werk maken voor het algemeen belang?

“Dat is een mooie vraag… Ik zou zeggen: de regering kan het algemeen belang dienen door consequent van elk besluit te laten zien dat het goed is voor alle inwoners van Nederland. Niet beweren, maar aantonen. En zich daarin kritisch laten bevragen. Daarbij de feiten serieus nemen en ook de centrale waarden van onze samenleving, zoals vrijheid. Als de regering dat in 2021 had gedaan, was het corona-beleid minder schadelijk geweest. Verder kan ze in 2024 een landelijk burgerberaad laten organiseren.

En het algemeen belang dienen vraagt ook om consequente en ruimhartige steun aan de onafhankelijke rechtspraak, onafhankelijk onderzoek en onafhankelijke media. En daarbij moeten we onze minderheden beschermen. Want dat zijn de verworvenheden van het algemeen belang waaraan vorige generaties hebben gewerkt, waarvoor mensen als mijn grootvader hun leven waagden in het verzet. Die erfenis mogen we niet verkwanselen. Integendeel, daar moeten we op doorbouwen.”

Bekijk het dossier

pexels-karolina-grabowska-8106778

Deel van Dossier

Polarisatie of democratie?

In een serie van vijf artikelen schetst filosoof Maurits in ’t Veld een visie die…

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Theo Brand

Eindredacteur

Theo Brand is journalist en politicoloog en werkt bij Nieuw Wij als eindredacteur. Religie, levensbeschouwing en politiek zijn …
Profiel-pagina
Nog geen reactie — begin het gesprek.