‘Buig niet’ zegt Ad van Nieuwpoort. Ook niet voor het kabinet Jetten?

Ad van Nieuwpoort (1966) is theoloog en schrijver. Hij is actief binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en was onder meer predikant in Bloemendaal, Amsterdam en nu van de Duinzichtkerk in Den Haag. Hij legt de nadruk op het lezen van de Bijbel als kritisch en bevrijdend verhaal en pleit voor moedige tegenspraak en profetische betrokkenheid. “Niet buigen” betekent volgens hem niet star of dogmatisch zijn. Dat laatste zie ik vaak in ‘zware’ kerken op de Biblebelt. Nee, voor Van Nieuwpoort gaat het om geworteld blijven in een traditie die bevrijding en gerechtigheid voor alle mensen op aarde als richting heeft.

Gelovigen worden uitgedaagd om zich uit te spreken tegen onrecht en niet te zwijgen waar menselijke waardigheid in het geding is. Zo is zijn boek zowel een spirituele bezinning als een oproep tot maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ik vind dat prachtig. Tegelijk voel ik me ook geroepen om, naast het benoemen van al het goede en positieve dat Van Nieuwpoort inbrengt, ook kritische opmerkingen te plaatsen. Maar dat komt verderop.

Al ruim voordat de auteur ‘Buig niet’ schreef, kende ik zijn boek ‘De kleine Mensengod’ (1997) met als prikkelende ondertitel: de bijbel kan ons nog meer vertellen. Dit juweeltje opende destijds als twintiger mijn ogen. Van Nieuwpoort liet zien dat in de bijbel op zeer ongebruikelijke wijze over God wordt gesproken. Allerlei ‘christendommelijke’ beelden van God worden vanuit bijbelse teksten aan de kaak gesteld.

De God van de Bijbel valt volgens de auteur niet samen met het heelal of alles wat boven mensen uitstijgt, maar betekent eerder een ontgoddelijking van deze grootheden. “De God van de bijbel is niet in de eerste plaats de God der Goden, maar een God die instaat voor zijn mensen: een kleine Mensengod,” zo staat op de achterflap te lezen. De bijbel wordt in essentie als “antireligieus document” gezien. Niet buigen voor goden dus, maar oog hebben voor mensen en voor de weerloze ‘kleine Mensengod’ die je op veel plekken in de Bijbel, en zeker ook in Jezus, op het spoor kunt komen.

Hiermee stond én staat Van Nieuwpoort in een stevige traditie binnen het Nederlandse protestantisme: een ethisch en vernieuwend christendom dat zich moeizaam verhoudt tot een dogmatisch en piëtistisch christendom dat zich maar al te makkelijk laat bedwelmen door macht, orde, schoonheid en overzichtelijkheid. Dit ethische christendom komt voort uit de vernieuwing binnen de Nederlands Hervormde Kerk kort na de Tweede Wereldoorlog met bijvoorbeeld een boegbeeld als de rode dominee J.J. Buskes (1899-1980) en zijn ‘humanisme van God’.

Grote inspiratiebron, zeker ook voor Van Nieuwpoort, is de theologie van de eveneens door het socialisme geïnspireerde predikant K.H. Miskotte (1894-1976) die al in de jaren dertig de duistere kanten van het fascisme zag en benoemde, en de bijbel juist zag als bron van een meer door anti autoritaire en sociale gerechtigheid gemotiveerde spiritualiteit.

Juist deze traditie binnen de kerk is in onze eeuw vatbaar gebleken voor secularisatie, terwijl een behoudend christendom dat kiest voor macht en orde de wind in de zeilen lijkt te hebben. Zo verdween een kritische kerkelijke zendgemachtigde als de IKON, en mag de meer conservatieve EO nu op ‘prime time’ mede de talkshowtafels vullen. Ik zie op de Veluwe gloednieuwe ‘kathedralen’ gebouwd worden van en voor ‘zware’ gereformeerden met soms plek voor meer dan tweeduizend gelovigen. En ik zie ook evangelische gebedsgenezers die impact maken. Terwijl een vooruitstrevend en oecumenisch christendom meer en meer een marginaal verschijnsel lijkt te worden.

Waar vinden we ‘waarheid’ en menselijke waardigheid? Gaat het in de christelijke kerk om ‘zekerheden’, de macht van het getal en om de massa? Is daarmee dus ‘het vele goed’ en de groeiende orthodoxie logisch beredeneerd de juiste weg? Of gaat het misschien om gezichtsbedrog en is eerder ‘het goede veel’ omdat God zich eerder laat vinden in de marge? Waar vinden we vandaag die ‘kleine Mensengod’ waarover Van Nieuwpoort al in 1997 schreef? Waar ligt in kwalitatieve zin de toekomst van de kerk en het christendom in Nederland?

Mede met deze overwegingen in gedachten las ik Van Nieuwpoorts nieuwe boek ‘Buig niet’ waarin de auteur focust op bijbelboek Daniël dat zich afspeelt tijdens de Babylonische ballingschap, circa 586 tot 332 voor onze jaartelling. Daniël en zijn vrienden worden in het verhaal weggevoerd naar het hof van de koning van Babel, waar zij desondanks trouw blijven aan hun eigen God.

Dat laatste is een daad van verzet omdat in Babel de koning als God vereerd wordt. We maken kennis met de vurige oven waarin Daniëls vrienden als straf terecht komen en toch ongedeerd blijven. En met Daniël zelf die als straf in de leeuwenkuil belandt, waar hij door Gods ingrijpen wordt gered. De verhalen benadrukken de standvastigheid en het vertrouwen van Daniël en zijn vrienden door vast te houden aan hun eigen identiteit.

Het tweede deel van het bijbelboek bestaat uit visioenen en apocalyptische dromen. Daniël ziet opeenvolgende wereldrijken voorgesteld als dieren en beelden, die uiteindelijk worden geoordeeld door God. Centraal staat de overtuiging dat aardse machten tijdelijk zijn, terwijl Gods koninkrijk blijvend en rechtvaardig is. Het boek bemoedigt gelovigen om vol te houden in tijden van onderdrukking.

Van Nieuwpoort vertelt op overtuigende wijze het verhaal van Daniël en zijn vrienden. Wie vertrouwt op zijn of haar morele kompas, op zijn of haar God, laat zich uiteindelijk niet klein krijgen. Hoe overweldigend, verpletterend en arrogant de macht ook is, de kracht van liefde en vertrouwen – bijbels gezien de stem van je God die je kunt horen in de stilte – is uiteindelijk sterker. De ‘kleine Mensengod’ – van in dit geval Daniël en zijn verdrukte joodse volk – is uiteindelijk de God die mensen bevrijdt in tegenstelling tot de god van orde, macht en onwrikbare zekerheden.

Ik ben vol lof over ‘Buig niet’ omdat Van Nieuwpoort de rijkdom van de bijbel als verzetsliteratuur boven tafel krijgt. Toch heeft het even geduurd voordat deze recensie uit mijn toetsenbord rolde. Waarom bleef het boek nog een lange tijd op mijn bureau liggen, ook nadat ik het gelezen had? Ik probeer het te begrijpen en zoek een antwoord op deze vraag. En in dat antwoord schuilt ook mijn kritiek.

Allereerst was ik getriggerd door de aanbeveling op de achterflap van professor Beatrice de Graaf. Hoewel zij een belangrijke opiniemaker is, zinnige zaken inbrengt en zich duidelijk positioneert tegenover extreemrechts, ervaar ik De Graaf uiteindelijk niet als een kritische geestverwant. Toen ik haar op LinkedIn aansprak op haar mijns inziens weinig kritische houding jegens Israël als bezettende militaire macht, apartheidsstaat en pleger van genocide, werd ik door haar geblokkeerd. Ook vond ik De Graaf te weinig kritisch ten opzichte van de rol van de Verenigde Staten op het wereldtoneel onder, toen nog, president Joe Biden. Ook vandaag loopt zij naar mijn indruk niet echt voorop in kritiek op de destructieve rol van de Verenigde Staten.

Voor mij persoonlijk waren en zijn de gebeurtenissen in Gaza nog altijd de grote trigger, en ook de verergering van de mensenrechtensituatie op de Westbank en de recente verwoesting van Libanon. Juist omdat het hier gaat om duistere en inhumane krachten die leunen op onze eigen westerse wereld, met geen geringe rol voor Nederland. Precies hier kijken we als westerlingen in een spiegel. In ‘Buig niet’ ligt het zwaartepunt van de morele verontwaardiging bij Poetins Rusland en pas vanaf pagina 87 worden er verwijzingen gemaakt naar Israël.

Ik wil geen spijkers op laag water zoeken. Ook wil ik het ene onrecht niet tegenover het andere onrecht uitspelen, want de rol van Poetin langs de grenzen van het voormalige Sovjetimperium is agressief en zeer kwalijk. Toch proef ik in de voorbeelden die Van Nieuwpoort in zijn boek aandraagt eerder het engagement van de Oekraïense vlag die ik vaak voor de ramen zag hangen van riante villa’s in de overwegend witte Vinex-wijk waar ik woon, dan het engagement van de Palestijnse vlag die ik vaker zag én zie achter ramen van flats in muliculturele volkswijken of in de grote steden waar de samenleving meer superdivers is.

Schuilt het kwaad primair in autocratische leiders van grootmachten die onze vijanden heten te zijn? Hun kwaadaardigheid wil ik niet onderschatten. Maar van welk systeem maken wij zelf deel uit? En waar ligt onze verantwoordelijkheid? Juist onze eigen leiders, machthebbers en onze eigen volgzaamheid vragen in toenemende mate om kritisch bewustzijn en verzet. Verzet bieden tegenover een systeem waarvan je zelf deel uitmaakt, is een grotere uitdaging en is minder gratuit dan roepen dat een vijandige machthebber duizenden kilometers verderop niet deugt.

De Amerikaanse hoogleraar en VN-adviseur Jeffrey Sachs becijferde dat de Verenigde Staten tussen 1971 en 2021 bij allerlei militaire operaties en ‘regimechanges’ zoveel geweld heeft gebruikt dat daarbij, direct en indirect, circa 38 miljoen mensen om het leven zijn gekomen. De VS wilde met veel agressie en ook met economische ‘soft power’ een wereldmacht zijn. Na de val van de Muur speelde de VS een grote rol om onder meer Oekraïne binnen zijn invloedssfeer te krijgen, zoals Chris de Ploeg al analyseerde in zijn door internationale deskundigen gelauwerde boek Ukraine in the Crossfire  (2017) dat kort ervoor in het Nederlands was verschenen (Oekraïne in het kruisvuur, 2016). De Amerikaanse inmenging was aanvankelijk tegen het zere been van West-Europese leiders, maar zij schikten zich al gauw.

De burgeroorlog in Oekraïne werd hierdoor mede veroorzaakt en aangejaagd, maar in Nederland kregen we daar via kranten en televisie maar heel weinig van mee. Zeker sinds 2022 is Poetin verreweg de grootste agressor; zijn oorlogsmisdaden zijn bruut. Tegelijk is het evident dat wie goed analyseert moet constateren dat Oekraïne na de millenniumwisseling steeds meer slachtoffer is geworden van een proxy-strijd van geopolitieke krachten met de VS als sluwe aanjager en Rusland als meest duistere geweldenaar. En deze strijd leidt nu tot een megalomane militariseringsgolf waaraan ook Nederland meedoet met 41 miljard euro (!) uit de rijksbegroting voor Defensie.

Voormalig NAVO-baas Jaap de Hoop Scheffer stelde recent in tv-programma Buitenhof dat hij onder Trump de Verenigde Staten ‘niet meer herkent’. Nu zijn er zeker qua stijl en keuzes grote veranderingen aan te wijzen. En Trump is zeker geen Obama. Toch is er qua buitenlandbeleid vooral veel consistentie. De VS waren de afgelopen zestig jaar bijna voortdurend de aanjager van talloos veel oorlogen waaronder ook illegale oorlogen. En door hun rol in Oekraïne zijn de Amerikanen nu ook mede de aanjager van een enorme wapenwedloop waarbij, cynisch genoeg, veel wapens eerst getest worden op onschuldige burgers in Iran, Gaza en Libanon.

Als ik de woorden ‘Buig niet’ lees, en als ik de essentie van het boek van Ad van Nieuwpoort op me laat inwerken, dan denk ik vooral dat we niet moeten buigen voor het industrieel-militaire complex van de westerse wereld. Het kwaad schuilt voor ons als Nederlanders niet primair in autocratische leiders van grootmachten die onze vijanden heten te zijn – hoewel wij hun mensenrechtenschendingen uiteraard met een niet aflatende inzet moeten blijven bekritiseren. Nee, juist onze eigen leiders, machthebbers, en wat formeel bondgenoten zijn zoals Israël (en onze eigen volgzaamheid daarin) vragen in toenemende mate om kritische vragen en om duurzaam verzet.

Op NieuwWij.nl las ik onlangs de indrukwekkende brief van de Palestijnse theoloog dr. Munther Isaac die kerken en christenen in het Westen aanklaagt om hun medeplichtigheid aan circa tachtig jaar onderdrukking van het Palestijnse volk. Isaac en zijn Palestijnse collega’s spreken zich al jaren kritisch uit. In ‘Buig niet’ lezen we over de Russische dissident Navalny. En dat is zeker terecht omdat hij slachtoffer is geworden van de gewelddadige autocraat Poetin. Maar over Palestijns verzet, denk ook aan het geweldloze verzet van de familie Nassar van Tent of Nations, dat ook zoveel tegenwerking kent, lees ik helemaal niets. Waarom geen eervolle vermelding van een prominente Palestijn als held tegen onrecht en geweld? Naast de familie Nassar, denk ik bijvoorbeeld ook aan de Palestijnse arts Izzeldin Abuelaish, vanwege zijn indrukwekkende levensverhaal zoals opgetekend in zijn boek ‘I shall not hate’.

Van Nieuwpoort schrijft op pagina 118 over zijn profetische kritiek richting machthebbers: “En wat ik schrijf over anderen, betreft natuurlijk in de eerste plaats mijzelf. Want wie ben ik? Ik maak deel uit van een schuldige geschiedenis, laten we wel wezen. Zie ik het wel goed? Of zit ik zo in mijn bubbel dat ik van alles over het hoofd zie? En geloof ik werkelijk dat de geschiedenis zich ten goede zal keren?”

De auteur schrijft iets verderop (ook pagina 118) over een worsteling. Van Nieuwpoort durft te twijfelen. Hij wil niet alles dichttimmeren. Dat siert hem en dat waardeer ik in hem. Daarom past het mij om hetzelfde te zeggen: zit ik misschien ook in een bubbel? En zie ik alles wel even scherp? Zo draag ook ik bij aan de ruimte die Van Nieuwpoort schept, en kunnen we met elkaar én met anderen – binnen en buiten de kerk – in gesprek blijven. Juist ook over wat de bijbel ons vandaag zo hartstochtelijk te zeggen heeft in een wereld die door wapengekletter, machtswellust en een klimaatcrisis ten onder dreigt te gaan.

Ons als Nederlanders past het vooral om onze eigen leiders, onze eigen machthebbers en onze eigen machtsstructuren te bekritiseren: het kabinet Jetten, de NAVO, de EU – denk aan het Europese vluchtelingenbeleid -, de Amerikanen en dus ook Israël. Kortom: het hele westerse, kapitalistische en neokoloniale complex. Dat systeem verdient onze grootste kritiek. Tenzij we natuurlijk in ballingschap worden weggevoerd naar Rusland om daar koning Poetin te dienen, zoals Daniël en zijn vrienden de koning van Babel moesten gehoorzamen. Maar voorlopig zie ik het daar, eerlijk gezegd, nog niet van komen.